Ο σημαντικότερος ίσως, αρχαιολογικός χώρος της Σπάρτης είναι το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος ή Λιμνάτιδος, στην είσοδο της σύγχρονης πόλης, το οποίο ανασκάφηκε από την Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή κατά τα έτη 1906- 10. Το ιερό βρίσκεται στη δυτική όχθη του Ευρώτα, και η λατρεία στο χώρο ξεκινά ήδη από το 10ο π.Χ. αιώνα. Ο πρώτος ναός και ο βωμός στην περιοχή χτίστηκε κατά τη γεωμετρική εποχή. Κατά {τον 60 αι π.Χ., ίσως μετά από πλημμύρα του Ευρώτα και καταστροφή του χώρου, το ιερό αναδιοργανώθηκε με το κτίσιμο νέου ναού, μεγαλύτερου αλλά πολύ κοντά στον πρώτο, και νέου βωμoύ. ο νέος ναός ήταν ένας σηκός με πρόδομο στα ανατολικά δίστυλος εν παραστάσι. ο δεύτερος αυτός ναός αντικαταστάθηκε με τα ίδια Θεμέλια, ή υπέστη ουσιαστικές επιδιορΘώσεις στα ελληνιστικά χρόνια (ίσως στις αρχές του 2ου π.Χ. αιώνα). Εικόνα της πρόσοψής του μας δίνει ίσως, η ενεπίγραφη στήλη του Ξενοκλή του 2ου π.Χ αιώνα.

Η τελευταία ανακατασκευή τοu ιερού έγινε στα ρωμαϊκά χρόνια και πιο συγκεκριμένα στον 3ο αι π.Χ., όταν το ιερό και ο βωμός ενσωματώΘηκαν στην κατασκευή ενός αμφιΘεάτρου στα ανατολικά του ναού, διαμέτρου 54 μ. Η ασυνήΘιστη αυτή προσΘήκη του αμφιΘεάτρου δίνει στο ναό τη μορφή του προσκηνίου ενός Θεατρικού οικοδομήματος το οποίο πρέπει να χρησιμοποιήΘηκε μέχρι την καταστροφή της Σπάρτης από τoν Αλάριχο το 396 μ.Χ.

Στο ιερό της Αρτέμιδος ΟρΘίας, τελούνταν ήδη από τους αρχαϊκούς χρόνους προς τιμήν της Θεάς, λατρευτικοί χοροί στους οποίους οι πιστοί φορούσαν προσωπεία. Με τους λατρευτικούς αυτούς χορούς πρέπει να συνδεΘούν και τα πήλινα ομοιώματα μασκών που βρέΘηκαν κατά τις ανασκαφές. Παράλληλα, το πλήΘος των επιγραφών που βρέΘηκαν στις ανασκαφές του ιερού, μας δείχνουν τη στενή σχέση της Θεάς με τα παιδιά. Το ιερό της ήταν μάλλον, το κέντρο της κρατικής αγωγής των παίδων ηλικίας 7 έως 13 χρόνων, στις αγέλες. Βορειότερα τoυ ιερού της ΟρΘίας Αρτέμιδος, και κοντά στη σημερινή γέφυρα του Ευρώτα η Αγγλική Αρχαιολογική Σχολή ανέσκαψε στις αρχές του αιώνα μας, ένα μεγάλο βωμό διαστάσεων 23,6 χ 6,6 μ. ο οποίος όμως δεν έχει ταυτιστεί επακριβώς με ένα από τα αναφερόμενα από τον Παυσανία μνημεία.

Ελένη Ζαββου.   Λακωνικόν Ημερολόγιον.